اثربخشی آموزش ذهن‌آگاهی مثبت‌نگر بر انعطاف‌پذیری شناختی و شفقت به خود نوجوانان شهر بابل

چکیده

مقدمه و هدف: دوره نوجوانی به دلیل تغییرات همزمان شناختی، هیجانی و اجتماعی، یکی از حساس‌ترین مراحل رشد روان‌شناختی محسوب می‌شود و تقویت سازه‌هایی مانند انعطاف‌پذیری شناختی و شفقت به خود می‌تواند نقش مهمی در سلامت روان نوجوانان ایفا کند. پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی آموزش ذهن‌آگاهی مثبت‌نگر بر انعطاف‌پذیری شناختی و شفقت به خود در نوجوانان دختر 15 تا 18 ساله شهر بابل انجام شد.

روش‌شناسی: این پژوهش از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون همراه با گروه کنترل غیرهمسان بود. جامعه آماری شامل تمامی نوجوانان دختر 15 تا 18 ساله شهر بابل در سال 1403 بود که از میان آنان، 30 نفر با استفاده از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای و غربالگری انتخاب شدند و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه 15 نفر) قرار گرفتند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه انعطاف‌پذیری شناختی دنیس و وندر وال (2010) و پرسشنامه شفقت به خود ریس (2011) بود. گروه آزمایش طی 8 جلسه 60 دقیقه‌ای تحت آموزش ذهن‌آگاهی مثبت‌نگر مبتنی بر پروتکل ایوتزان و لوماس (2016) قرار گرفت، در حالی که گروه کنترل هیچ مداخله‌ای دریافت نکرد. داده‌ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره (MANCOVA) تحلیل شدند.

یافته‌ها: نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیره نشان داد که آموزش ذهن‌آگاهی مثبت‌نگر تأثیر معناداری بر انعطاف‌پذیری شناختی و شفقت به خود نوجوانان داشته است (01/0>P). همچنین تفاوت معناداری بین گروه آزمایش و کنترل در مرحله پس‌آزمون مشاهده شد. یافته‌ها نشان داد که مداخله موجب افزایش معنادار مؤلفه‌های انعطاف‌پذیری شناختی شامل جایگزین‌ها، کنترل و جایگزین‌های رفتاری، و نیز مؤلفه‌های شفقت به خود شامل مهربانی با خود، ذهن‌آگاهی و انسانیت مشترک شده است. علاوه بر این، نتایج نشان داد که آموزش ذهن‌آگاهی مثبت‌نگر بر مؤلفه ذهن‌آگاهی/همانندسازی افراطی بیشترین اثربخشی را داشته است.

نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش حاضر نشان داد که آموزش ذهن‌آگاهی مثبت‌نگر می‌تواند به عنوان یک مداخله روان‌شناختی مؤثر، موجب ارتقای انعطاف‌پذیری شناختی و شفقت به خود در نوجوانان شود. این مداخله از طریق افزایش آگاهی غیرقضاوتی، کاهش نشخوار ذهنی و تقویت نگرش حمایتگرانه نسبت به خود، زمینه بهبود سازگاری روانی و سلامت هیجانی نوجوانان را فراهم می‌سازد. بنابراین، استفاده از این رویکرد در مدارس و مراکز مشاوره می‌تواند نقش مهمی در ارتقای سلامت روان نوجوانان داشته باشد.