مقایسه اثربخشی درمان شناختی-رفتاری و درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر عملکرد شناختی بیماران درد مزمن

چکیده

مقدمه و هدف: درد مزمن علاوه بر پیامدهای جسمانی، با اختلال در عملکردهای شناختی از جمله حافظه، توجه، کنترل مهاری و انعطاف‌پذیری شناختی همراه است و می‌تواند کیفیت زندگی بیماران را به طور جدی تحت تأثیر قرار دهد. پژوهش حاضر با هدف مقایسه اثربخشی درمان شناختی-رفتاری و درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر عملکرد شناختی بیماران مبتلا به درد مزمن انجام شد.

روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون–پس‌آزمون همراه با گروه گواه و پیگیری سه‌ماهه بود. جامعه آماری شامل بیماران مبتلا به درد مزمن ناشی از آرتریت روماتوئید، فیبرومیالژیا و دیسکوپاتی در شهر تهران طی سال‌های 2022 تا 2023 بود. تعداد 60 نفر با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و به‌صورت تصادفی در سه گروه 20 نفره شامل درمان شناختی-رفتاری، درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی و گروه گواه جایگزین شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه توانایی‌های شناختی نجاتی بود. داده‌ها با استفاده از تحلیل واریانس آمیخته با اندازه‌گیری مکرر و آزمون تعقیبی بن‌فرونی تحلیل شدند.

یافته‌ها: نتایج نشان داد هر دو مداخله درمان شناختی-رفتاری و درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی موجب بهبود معنادار عملکرد شناختی و مؤلفه‌های آن در مقایسه با گروه گواه شدند (001/0>P). همچنین اثر تعامل زمان و گروه در تمامی مؤلفه‌های عملکرد شناختی معنادار بود. یافته‌های آزمون بن‌فرونی نشان داد درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی در مقایسه با درمان شناختی-رفتاری تأثیر بیشتری بر بهبود عملکرد شناختی کلی (006/0=p)، حافظه، کنترل مهاری و توجه پایدار داشت. تفاوت بین پس‌آزمون و پیگیری معنادار نبود که بیانگر پایداری اثرات درمان در طول زمان بود.

نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان داد هر دو رویکرد درمانی در بهبود عملکرد شناختی بیماران مبتلا به درد مزمن اثربخش هستند، اما درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی اثربخشی بیشتری دارد. بنابراین، استفاده از مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی می‌تواند به عنوان رویکردی مؤثر در ارتقای عملکرد شناختی و کاهش پیامدهای روان‌شناختی درد مزمن مورد توجه متخصصان سلامت قرار گیرد.